حضرت حق کجا شود راضی که دل بنده ایی بیازاری
هر چه گفتیم عیان شود به خدا پیر ما هم جوان شد به خدا
در میخانه را گشاد یقین ساقی عاشقان شود به خدا
هر چه گفتیم همه چنان گردید هر چه گوییم همان شود به خدا
از سر ذوق این سخن گفتم بشنو از من که آن شود به خدا
آینه پیش چشم می ارم نور آن رو عیان شود به خدا
باز علم بدیع می خوانم این معانی بیان شود به خدا
گوش کن گفته خوش سید اینچنین آنچنان شود به خدا
رندیم و دگر مستیم تا باد چنین بادا توبه همه بشکستیم تا باد چنین بادا
چون قطره از این دریا دیروز جدا بودیم امروز بپیوستیم تا باد چنین بادا
عقل از سر نادانی درد سر ما میداد عشق آمدو وارستیم تا باد چنین بادا
ما دست بر اوردیم در پاش سر افکندیم مستانه از آن دستیم تا باد چنین بادا
زنار سر زلفش افتاده به دست ما زنار چنان بستیم تا باد چنین بادا
آن رند خراباتی رندانه حریف ماست او سر خوش و ما مستیم تا باد چنین بادا
ما سید رندانیم با ساقی سر مستان درمیکده بنشستیم تا باد چنین بادا
قرن هشتم ونهم را ميتوان از دو جنبه حائز اهميت دانست .نخست رشد تصوف و توسعه وگسترش و عملي شدن ان وديگري قدرت يافتن مذهب شيعه اثني عشري و پيشرفت ونفوذ فوق العاده آن كه عاقبت منجر به تشكيل سلسله شيعي صفويه گرديد.
حمله وغلبه مغول وكشتار وغارت وويراني سرزمينهاي مغلوب مردم شكست خورده را به سوي افكار عرفاني كه گوشه گيري و انزوا و ترك دنيا وعدم فعاليت واعتقاد به سرنوشت محتوم الهي راتبليغ مي كردسوق داد .حمايت ايلخانان مغول و امراي گوركاني از عرفا ومتصوفه باعث ازدياد خانقاهها و ايجاد سلسله هاوفرقهاي مختلف عرفاني گرديد.
اميران ووزيران در كنار ساختن مدارس به ساختن خانقاه نيز توجه داشتند واموالي براي صرف درامورصوفيان ودرويشان وقف ميكردند .رشد فراگير عرفان وتصوف به گونه ايي بودكه حتي علماي دين ومتشرعان وفقها هم نسبت به ان نظر موافقي پيدا كردند و حتي در بين انان كساني كه داراي ذوق وطبع شعر بودند به سرودن اشعار عرفاني نيز دست يازيدند ورموز ومصطلاحات صوفيان رادرشعر خود به كارگرفتند .
اين گسترش و توسعه بي رويه وهمچنين توجه پادشاهان مغول و تيموري از جهتي تاثير منفي داشت وباعث ابتذال وانحطاط عرفان و تصوف شدوورود اهل زوق وشيادان بي ايمان به پهنه عرفان از كفيت و عمق و حقيقت جويي ان كاست.تاجايي كهدر اثار بيشتر عارفان وشاعران اين دوره مانند حافظ اوحدي مراغه ايي وعبيد زاكاني به اشعاري بر مي خوريم كه سراسر در انتقادوطعن بر صوفيان ورفتار رياكارانه و فرصت طلبانه انها سروده شده است.
در اين دوره به دليل رشد روز افزون خانقاهها وتعداد زياد مريدان تصوف در قالب كتابهاي منظم و مدون مورد استفاده قرار گرفت و رسالات منثور ومنظم فراواني درباره تصوف و شرح حال وبيان آراء عرفا و همچنين در شرح رموز و اصطلاحات عرفان نوشته شد.
پر كار ترين اين عرفا شاه نعمت الله ولي است كه تعداد رسالات منثور او را تا پانصدهم ذكركرده اند.اغلب كتابها ورسالات نوشته شده در اين دوره در شرح وتفسير آراء ابن عربي است كه نفوذ فوق العاده افكار او ازمختصات و ويژگيهاي مكتبهاي عرفاني اين دوره است وتقريبا تمام سلسله ها و فرقهاي گوناگون تصوف در اين دوره پيرو و شارح مكتب ابن عربي هستند .از تحولات مهم تصوف در قرن هشتم ونهم نزديك شدن ان به مذهب تشيع است.مخصوصا شيعه دوازده امامي كه با سرعت رو به گسترش بود فرقه هاي مختلف تصوف مانند پيروان شيخ صفي الدين اردبيلي در اذربايجان وفرقه نور بخشيه از پيروان سيد محمد نور بخش و فرقه نعمت اللهيه از هواداران شاه نعمت الله ولي در تطبيق مسائل عرفان با اصول مذهب شيعه مخصوصا در امر ولايت و مهدويت واقطاب دوازده گانه تلاش ومجاهد بسياري ميكنند .با نفوذ ترين اين فرقه ها سلسله نعمت اللهيه است كه شهرت واقتدار آن تا قرن حاضر نيز ادامه دارد.در اين دوره شريعت وطريقت به يكديگر نزديك شده ودرهم مي آميزند بطوريكه مشايخ بزرگ صوفيه خود از متصديان امور شرع نيز به شمار مي روند و بيشتر عارفان مريدان خود را به رعايت آداب و سنن شرع نيز ترغيب وتشويق ميكنند .حتي در مجالس سماع نيز سعي ميكنند به گونه ايي رفتار كنند تا احساسات مذهبي متشرعان جريحه دار نشود.هرچند در دوره هاي بعد دين وعرفان از يكديگر فاصله ميگيرند تا حدي كه نوعي تضاد وتقابل در افكار و رفتار بيت عارفان و فقيهان باعث پديد آمدن جو بدبيني و سوءتفاهم مي شود در هر صورت شاه نعمت الله ولي به عنوان يكي از بزرگترين مكتب داران تصوف تاثير بسيار مهمي در خط سير عرفان شيعي داشته و دارد .بطوريكه امروزه اكثر قريب به اتفاق فرقه هاي صوفيه ايران غير از قادريه و اهل سنت نسبت خود را به او ميرسانند .
زندگي و شرح احوال شاه نعمت الله ولي
سيد نور الدين نعمت الله بن عبدالله بن محمد معروف به شاه نعمت الله ولي موسس فرقه نعمت اللهيه از سادات حسيني بوده نسبش با نوزده واسطه به پيامبر عظيم الشان (ص)مي رسيد.و از جانب مادر به كردهاي شبانكاره منسوب بود .پدرش مير عبدالله از علما ودانشمندان شهر حلب به شمار ميرفت .سيد نعمت الله ولي در دوشنبه چهاردهم ربيع الاول سال 731 هجري قمري در شهر حلب متولد شد.
بسياري از تذكره نويسان به غلط تولد او را در شهر كوهبنان كرمان در 22 رجب 730 يا 731 ه ق مي دانند .پدر وي در اوان كودكي شاه ولي از شهر حلب به ناحيه كچ مكران مهاجرت ميكند وسيد نعمت الله كودكي و جواني خود را در ايران ميگذارند .وي در دوران جواني به فراگيري علوم متداول زمان پرداخت .در مكتب استاداني همچون شيخ زكن الدين شيرازي و شيخ شمس الدين مكي و قاضي عضدالدين ايجي علم كلام و بلاغت و فقه را اموخت .
سپس سالها به رياضت وتصفيه و تزكيه باطن مشغول گرديد و به سير آفاق و انفس پرداخت در سن 24 سالگي در مكه معظمه از دست شيخ عبدالله يافعي خرقه پوشيد و از جمله مريدان او گرديد .شاه نعمت الله پس از آن دست به مسافرتهاي گوناگوني ميزند از طريق مصر به شام وآذربايجان به ماوراءالنهر ميرود و پس از مدتي اقامت در سمرقند عاقبت در كرمان رحل اقامت مي افكند و در ماهان خانقاه و باغ و حمام مي سازد و پنج سال باقيمانده عمر خود را در ماهان مي گذراند و سر انجام در روز پنج شنبه بيست و دوم رجب سال 834 ه ق پس از عمري مجاهده و ارشاد و تعليم در سن 104 سالگي دار فاني را وداع گفت .اورا در همان باغ خود در ماهان به خاك مي سپارند.
بعدها به دستور سلطان احمد شاه دكني پادشاه دكن بنايي با شكوه وبقعه ايي بر آرامگاه او بنا ميكنند كه تا امروز يكي از بزرگترين مراكز تعليم و تربيت و زيارتگاه عارفان و صوفيان دريا دل است .
افكار و آثار شاه نعمت الله ولي
قرن هشتم ونهم سيطره افكار وآراء محي الدين ابن عربي در تصوف و عرفان است .تقريبا تمامي فرقه هاي مختلف تصوف نظير نقش بنديه نور بخشيه و مولويه مروج آراء ابن عربي هستند .شاه نعمت الله نيز از اين قائده مستثني نيست و از جمله شارحان مهم نظريه هاي ابن عربي بشمار ميرود .شاه ولي به محي الدين ابن عربي به ديده تكريم و احترام مينگريست وكتاب فصوص الحكم او را از حفظ بود و حتي يكي از مفصلترين رساله هاي خود را به شرح ابيات فصوص الحكم اختصاص داده است.
به طور كلي ميتوان گفت آثار شاه نعمت الله ولي اعم از منظوم و منثور آيينه تمام نماي آراء ابن عربي نظير وحدت وجود و انسان كامل و مسئله قطب و ولايت و علم اسرار حروف و نقطه است.آثار شاه نعمت الله به دو دسته منظوم و منثور تقسيم ميشوند :
آثار منظوم
مهمترين اثر منظوم شاه ولي ديوان اشعار اوست كه شامل قصايد غزليات قطعات مثنوي ها و رباعيات است كه بالغ بر دوازده هزار بيت ميباشد.بعضي از اشعار و ابيات اين ديوان منسوب به اوست . همه انها از نوع اشعار عرفاني و حاوي اشارات و توضيحات درباره عقايد و افكار متصوفه مي باشد .
آثار منثور
تمامي عمر اين عارف گرانقدر در تعليم و ارشاد مريدان خود گذشت .به همين جهت وي يكي از فعالترين عارفان از نظر نوشتن رسالات تعليمي است.تعداد رسالات منثور او را تا پانصد ذر كرده اند و البته تا كنون انتساب 114 رساله به او مسلم شده است . نثر اين رساله ها اغلب مشكل و پيچيده است و اكثرا از ويژگيهاي نثر قرن هشتم و نهم برخوردار است .
منبع ديوان شاه نعمت الله ولي
به كوشش محمد علي
مدير وبلاگ
مهر ماه 1386
